Vũ Hữu
1437 - 1530 (chưa chắc)
- Sinh
- năm 1437 (các nguồn ghi khác nhau), làng Mộ Trạch, huyện Đường An, trấn Hải Dương (nay thuộc thành phố Hải Phòng)
- Mất
- năm 1530 (các nguồn ghi khác nhau)
Vũ Hữu là quan đại thần thời Lê sơ, được người đời gọi là "Trạng Toán" vì tài tính toán hơn người. Ông được xem là một trong những nhà toán học đầu tiên của Việt Nam, gắn với cuốn sách Lập thành toán pháp.
Cuộc đời
Vũ Hữu quê ở làng Mộ Trạch, vùng Hải Dương xưa (nay thuộc Hải Phòng), một làng nổi tiếng có nhiều người đỗ đạt. Năm sinh, năm mất của ông được ghi khác nhau: nhiều tài liệu ghi 1437-1530, còn gia phả dòng họ Vũ ở Mộ Trạch ghi 1441-1511.
Năm 1463, cùng khoa thi với Lương Thế Vinh, ông đỗ Hoàng giáp, tức tiến sĩ hạng cao. Ông làm quan nhiều năm và từng giữ chức Thượng thư bộ Hộ, cơ quan lo ruộng đất, tiền bạc và thuế khóa, nên công việc hằng ngày rất cần tính toán chính xác.
Theo truyền thống, ông là tác giả Lập thành toán pháp. Sách hướng dẫn đo ruộng và tính diện tích ruộng, kể cả những thửa có hình dạng phức tạp, cách tính bằng bàn tính và bảng cửu chương, kèm nhiều bài toán đố có đáp số.
Sách Công dư tiệp ký kể rằng vua Lê Thánh Tông giao cho ông sửa các cửa thành Thăng Long. Ông đo chiều cao, chiều dài, chiều rộng rồi tính trước số gạch đá; khi xây xong, vật liệu vừa đủ, không thừa không thiếu. Đây là giai thoại được ghi lại về sau, cho thấy danh tiếng tính toán của ông.
Ngày nay đền thờ ông ở làng Mộ Trạch vẫn được con cháu gìn giữ, và nhiều nơi đặt tên đường phố theo tên ông.
Đóng góp
- Hình học
Sách Lập thành toán pháp
Đây là sách toán thực hành gồm đo ruộng, tính diện tích, cách dùng bàn tính và cửu chương. Sách giúp người xưa làm những việc cần thiết như chia ruộng, tính thuế. Việc ông là tác giả dựa trên truyền thống, chưa được các nhà sử học thống nhất hoàn toàn.
- Hình học
Tính diện tích ruộng có hình phức tạp
Thửa ruộng ngoài đời ít khi là hình chữ nhật đẹp. Cách làm là chia thửa ruộng thành những hình quen thuộc như hình chữ nhật, hình tam giác, rồi cộng diện tích lại. Đây chính là cách em vẫn làm khi tính diện tích hình ghép.
- Hình học
Dự toán vật liệu xây dựng
Giai thoại sửa cửa thành cho thấy ý tưởng tính trước khối lượng vật liệu từ kích thước công trình. Ngày nay kỹ sư vẫn làm việc tương tự khi lập dự toán trước khi xây.
Giải thưởng và vinh danh
- 1463Đỗ Hoàng giáp (đệ nhị giáp tiến sĩ) khoa Quý Mùi
Thử một ý toán
Tính diện tích hình ghép và số viên gạch
Hãy làm như một người đo ruộng thời xưa: chia một hình phức tạp thành các hình chữ nhật, tính từng phần rồi cộng lại. Sau đó dùng diện tích để ước lượng vật liệu.
Ví dụ
Một thửa ruộng hình chữ L được chia thành hai hình chữ nhật: 20 m x 8 m và 12 m x 6 m. Diện tích = 160 + 72 = 232 m2. Một bức tường dài 6 m, cao 2 m có diện tích 12 m2. Nếu mặt mỗi viên gạch là 0,2 m x 0,1 m = 0,02 m2 (bỏ qua mạch vữa) thì cần 12 : 0,02 = 600 viên gạch.
Điều chưa chắc chắn
- Các nguồn ghi khác nhau về năm sinh, năm mất: nhiều tài liệu phổ thông ghi 1437 đến 1530; gia phả họ Vũ ở Mộ Trạch và sách Công dư tiệp ký ghi 1441 đến 1511; một số báo ghi năm sinh 1443.
- Việc ông là tác giả Lập thành toán pháp dựa trên truyền thống.