Phan Đình Diệu
1936 - 2018
- Sinh
- 12.06.1936, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh (nơi ông lớn lên)
- Mất
- 13.05.2018, Hà Nội
Phan Đình Diệu là nhà toán học và nhà khoa học máy tính, một trong những người đặt nền móng cho ngành tin học Việt Nam. Ông nghiên cứu logic toán, lý thuyết thuật toán và mật mã, những nền tảng của máy tính và an toàn thông tin.
Cuộc đời
Phan Đình Diệu sinh năm 1936 và lớn lên ở Can Lộc, Hà Tĩnh. Năm 1954, ông ra Hà Nội học đại học, say mê toán học và năm 1957 tốt nghiệp thủ khoa, được giữ lại trường làm giảng viên.
Năm 1962, ông sang Đại học Tổng hợp Moskva làm nghiên cứu sinh tại khoa Toán học tính toán và Điều khiển học. Ông bảo vệ luận án tiến sĩ năm 1965, tiếp tục làm luận án tiến sĩ khoa học và về nước năm 1967.
Năm 1971, ông phụ trách phòng Toán học tính toán của Ủy ban Khoa học Nhà nước, khi cả nước mới có một hệ máy tính. Năm 1977, ông là Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học tính toán và Điều khiển, tiền thân của Viện Công nghệ Thông tin ngày nay. Ông cũng là người sáng lập và Chủ tịch đầu tiên của Hội Tin học Việt Nam.
Ông từng là Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam và thành viên Hội đồng Chính sách Khoa học và Công nghệ Quốc gia. Nhiều năm, ông giảng dạy độ phức tạp tính toán, lý thuyết mật mã và an toàn thông tin cho sinh viên và học viên cao học tại Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Ông mất ngày 13.05.2018 tại Hà Nội, thọ 82 tuổi.
Đóng góp
- Logic và tin học
Toán học kiến thiết và logic toán
Toán học kiến thiết chỉ chấp nhận một đối tượng toán học khi có quy trình rõ ràng để xây dựng nó. Cách nghĩ này rất gần với lập trình: máy tính chỉ làm được những gì có thuật toán cụ thể.
- Logic và tin học
Ôtômat và ngôn ngữ hình thức
Ôtômat là một "cỗ máy tưởng tượng" đọc từng ký hiệu và chuyển trạng thái theo quy tắc. Lý thuyết này là nền tảng của trình biên dịch, công cụ tìm kiếm chữ và nhiều phần mềm khác.
- Logic và tin học
Lý thuyết mật mã và an toàn thông tin
Mật mã dùng toán học để giữ bí mật thông tin khi gửi qua mạng. Ông là một trong những người đầu tiên giảng dạy và nghiên cứu lĩnh vực này ở Việt Nam.
- Logic và tin học
Xây dựng ngành tin học Việt Nam
Ông lập kế hoạch và quản lý viện nghiên cứu tin học đầu tiên của cả nước, đào tạo những tập thể biết dùng và nghiên cứu máy tính ở trình độ cao.
Thử một ý toán
Mật mã dịch chữ và phép chia lấy dư
Mật mã Caesar thay mỗi chữ cái bằng chữ đứng sau nó k vị trí trong bảng chữ cái. Đánh số A = 0, B = 1, ..., Z = 25 (dùng 26 chữ cái Latinh không dấu). Mã hóa: số mới = (số cũ + k) chia 26 lấy dư. Giải mã: lùi lại k vị trí.
Ví dụ
Với k = 3: T (19) thành 22 = W; O (14) thành 17 = R; A (0) thành 3 = D; N (13) thành 16 = Q. Vậy TOAN được mã hóa thành WRDQ. Chữ X (23): 23 + 3 = 26, chia 26 dư 0, nên X thành A. Em thử giải mã KRF (k = 3): K (10) thành 7 = H, R (17) thành 14 = O, F (5) thành 2 = C, được HOC.
Điều chưa chắc chắn
- Các nguồn ghi khác nhau về nơi sinh: Wikipedia tiếng Việt chỉ ghi ông lớn lên ở Can Lộc, báo Znews ghi ông sinh tại Can Lộc.