Nguyễn Văn Đạo
1937 - 2006
- Sinh
- 10.08.1937, xã Chí Tiên, huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ
- Mất
- 11.12.2006
Nguyễn Văn Đạo là nhà cơ học hàng đầu Việt Nam, dùng toán học để nghiên cứu dao động của máy móc, công trình và các hệ chuyển động. Ông cũng là Giám đốc đầu tiên của Đại học Quốc gia Hà Nội.
Cuộc đời
Nguyễn Văn Đạo sinh năm 1937 ở Phú Thọ. Năm 1957, ông tốt nghiệp xuất sắc Khoa Toán, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, rồi về dạy tại Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, và năm 1962 làm chủ nhiệm bộ môn Cơ học lý thuyết.
Từ 1963 đến 1965, ông làm nghiên cứu sinh tại Đại học Tổng hợp Moskva, bảo vệ luận án về dao động và ổn định của các hệ động lực. Năm 1977, ông bảo vệ luận án tiến sĩ khoa học tại Đại học Warszawa (Ba Lan) về kích động thông số trong dao động phi tuyến.
Ông là Viện trưởng sáng lập Viện Cơ học (1979-1990), Tổng biên tập đầu tiên của Tạp chí Cơ học và Chủ tịch Hội Cơ học Việt Nam. Ông viết cùng nhà khoa học Ukraina Yu. A. Mitropolsky cuốn sách về phương pháp tiệm cận trong dao động phi tuyến.
Khi Đại học Quốc gia Hà Nội được thành lập năm 1993, ông là Giám đốc đầu tiên và giữ chức đến năm 2001, sau đó làm Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo của trường. Ông được nhớ đến như người kiên trì thúc đẩy quyền tự chủ của đại học.
Ông được bầu làm viện sĩ của nhiều viện hàn lâm nước ngoài và nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2000. Ông đã tặng lại toàn bộ tiền giải thưởng cho Hội Cơ học để lập quỹ hỗ trợ các nhà cơ học trẻ; giải thưởng dành cho nhà cơ học trẻ hiện mang tên ông.
Đóng góp
- Giải tích
Dao động phi tuyến của các hệ động lực
Một vật dao động như cây cầu, cánh máy bay hay động cơ thường không tuân theo các công thức đơn giản trong sách giáo khoa, vì lực tác động không tỷ lệ thuận với độ lệch. Ông phát triển phương pháp tính toán những dao động "phi tuyến" này. Cụm công trình ấy được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2000.
- Giải tích
Kích động thông số
Khi chơi xích đu, em có thể đu cao dần chỉ bằng cách nhún người đúng nhịp, không cần ai đẩy. Đó là kích động thông số: thay đổi một đặc điểm của hệ theo chu kỳ để dao động lớn dần. Ông nghiên cứu sâu hiện tượng này trong luận án tiến sĩ khoa học.
- Giải tích
Phương pháp tiệm cận
Nhiều phương trình dao động không giải được chính xác. Phương pháp tiệm cận tìm lời giải gần đúng ngày càng chính xác hơn. Sách viết cùng Mitropolsky (1997) được trao Giải thưởng Nhà nước Ukraina.
- Ứng dụng
Xây dựng ngành cơ học Việt Nam
Ông lập Viện Cơ học, Tạp chí Cơ học và đào tạo nhiều thế hệ nhà cơ học. Nhờ vậy, Việt Nam có một cộng đồng nghiên cứu cơ học có tiếng trong khu vực.
Giải thưởng và vinh danh
- 1988Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Tiệp Khắc
- 1996Giải thưởng Nhà nước Ukraina về khoa học và công nghệ (cùng Yu. A. Mitropolsky)
- 1999Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Thế giới (TWAS)
- 2000Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Ukraina
- 2000Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ
- Danh hiệu Nhà giáo Nhân dân
Thử một ý toán
Chu kỳ của con lắc
Con lắc đơn là hệ dao động đơn giản nhất. Khi góc lệch nhỏ, chu kỳ (thời gian một lần đi rồi về) là T = 2 x pi x căn(L : g), trong đó L là chiều dài dây và g xấp xỉ 9,8 m/s2. Chu kỳ không phụ thuộc vào khối lượng quả nặng. Em có thể kiểm tra bằng sợi dây, một vật nặng và đồng hồ bấm giây.
Ví dụ
Với L = 1 m: L : g = 1 : 9,8 xấp xỉ 0,102; căn 0,102 xấp xỉ 0,319; T xấp xỉ 6,28 x 0,319 xấp xỉ 2,0 giây. Nếu dây dài gấp 4 lần (L = 4 m) thì căn bậc hai tăng gấp 2 nên T xấp xỉ 4,0 giây. Đo 10 lần dao động rồi chia cho 10 sẽ cho kết quả chính xác hơn.
Điều chưa chắc chắn
- Ông là nhà cơ học, dùng toán học để nghiên cứu chuyển động, chứ không phải nhà toán học thuần tuý.
- Các nguồn ghi khác nhau về nhiệm kỳ Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội: 1993 đến 2001 hoặc 1994 đến 2001.