Ngô Bảo Châu năm 2007. Ảnh: Oberwolfach Photo Collection, CC BY-SA 2.0 de, qua Wikimedia Commons.
Tác giả: Oberwolfach Photo Collection (Mathematisches Forschungsinstitut Oberwolfach) · Giấy phép: CC BY-SA 2.0 de · Wikimedia Commons
Ngô Bảo Châu
Sinh năm 1972
- Sinh
- 28.06.1972, Hà Nội
Ngô Bảo Châu là nhà toán học Việt Nam đầu tiên nhận Huy chương Fields (2010), giải thưởng danh giá nhất thế giới dành cho nhà toán học dưới 40 tuổi. Ông được vinh danh vì đã chứng minh Bổ đề cơ bản trong Chương trình Langlands.
Cuộc đời
Ngô Bảo Châu sinh năm 1972 ở Hà Nội. Ông học lớp chuyên toán Trường Trưng Vương, rồi khối chuyên toán của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Ông giành huy chương vàng Olympic Toán quốc tế năm 1988 với điểm tuyệt đối và năm 1989, trở thành học sinh Việt Nam đầu tiên có hai huy chương vàng IMO.
Ông nhận học bổng của Chính phủ Pháp sang học đại học, năm 1992 vào Trường Sư phạm Cao cấp Paris (ENS), và năm 1997 bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đại học Paris-Sud dưới sự hướng dẫn của Gérard Laumon. Sau đó ông làm nghiên cứu viên của CNRS và trở thành giáo sư Đại học Paris-Sud năm 2005. Cùng năm, ở tuổi 33, ông được phong giáo sư tại Việt Nam, là giáo sư trẻ nhất từ trước đến lúc đó.
Năm 2004, ông cùng Laumon chứng minh Bổ đề cơ bản cho trường hợp nhóm unita. Năm 2008, ông hoàn tất chứng minh cho trường hợp tổng quát; tạp chí Time chọn đây là một trong mười phát hiện khoa học hàng đầu năm 2009. Năm 2010, tại Đại hội Toán học thế giới ở Hyderabad (Ấn Độ), ông được trao Huy chương Fields.
Ông làm việc tại Viện Nghiên cứu cao cấp Princeton từ năm 2007 và là giáo sư Đại học Chicago từ năm 2010, nơi ông làm chủ nhiệm khoa Toán từ năm 2023. Từ năm 2011, ông là Giám đốc khoa học Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) ở Hà Nội. Đầu năm 2026, Đại học Hồng Kông thông báo ông về làm giáo sư tại Khoa Toán từ tháng 6 năm 2026.
Bên cạnh nghiên cứu, ông quan tâm tới việc lan tỏa niềm vui học toán và là đồng tác giả một cuốn truyện toán học cho thiếu nhi.
Đóng góp
- Số học
Chứng minh Bổ đề cơ bản (2008)
Chương trình Langlands là một hệ thống giả thuyết lớn nối lý thuyết số với hình học và giải tích. Bổ đề cơ bản là một mắt xích kỹ thuật mà nhiều kết quả khác phải dựa vào, đã chờ lời giải từ thập niên 1980. Chứng minh của ông giúp nhiều định lý đang "treo" trở thành chắc chắn.
- Đại số
Dùng hình học để giải bài toán số học
Bổ đề cơ bản ban đầu là một bài toán đếm có bản chất số học. Ông tìm cách nhìn nó như câu hỏi về hình học của một đối tượng gọi là thớ Hitchin, rồi dùng các công cụ hình học hiện đại để giải. Cách tiếp cận này mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới.
- Đại số
Bổ đề cơ bản cho nhóm unita (cùng Laumon, 2004)
Trước khi giải trường hợp tổng quát, ông và thầy hướng dẫn giải trường hợp các nhóm unita. Kết quả này được trao Giải thưởng nghiên cứu Clay năm 2004.
- Giáo dục toán
Xây dựng Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM)
Ông là Giám đốc khoa học của VIASM từ khi viện thành lập năm 2011. Viện tạo điều kiện cho các nhà toán học trong nước và quốc tế đến làm việc tại Hà Nội.
Giải thưởng và vinh danh
- 1988Huy chương vàng Olympic Toán quốc tế (IMO), điểm tuyệt đối
- 1989Huy chương vàng Olympic Toán quốc tế (IMO)
- 2004Giải thưởng nghiên cứu Clay (cùng Gérard Laumon)
- 2007Giải thưởng Oberwolfach
- 2007Giải thưởng Sophie Germain của Viện Hàn lâm Khoa học Pháp
- 2010Huy chương Fields
- 2011Bắc Đẩu Bội tinh (Légion d'honneur) hạng Hiệp sĩ của Pháp
- 2012Hội viên (Fellow) Hội Toán học Mỹ
- 2021Hội viên danh dự Hội Toán học London
Thử một ý toán
Số nguyên tố nào là tổng của hai số chính phương?
Lý thuyết số đầy những quy luật ẩn giấu, và Chương trình Langlands là nỗ lực lớn để hiểu chúng. Một quy luật cổ điển (Fermat): số nguyên tố lẻ p viết được thành tổng hai số chính phương khi và chỉ khi p chia 4 dư 1. Em có thể tự kiểm tra một nửa của quy luật này.
Ví dụ
5 = 1 + 4, 13 = 4 + 9, 17 = 1 + 16, 29 = 4 + 25: đều chia 4 dư 1. Với 3, 7, 11, 19 (chia 4 dư 3) thì không viết được. Lý do: một số chính phương chia 4 chỉ dư 0 hoặc 1, nên tổng hai số chính phương chia 4 chỉ dư 0, 1 hoặc 2, không bao giờ dư 3. Em thử tìm cách viết 37 và 41 (đáp số: 37 = 1 + 36, 41 = 16 + 25).
Điều chưa chắc chắn
- Các nguồn ghi khác nhau về năm ông hoàn tất chứng minh Bổ đề cơ bản: 2008 (Wikipedia) hoặc 2009 (năm bài báo được công bố rộng rãi).