Maryam Mirzakhani tại lễ trao Huy chương Fields 2014, cắt từ video của Florian Caullery. Nguồn: Wikimedia Commons, giấy phép: CC BY-SA 3.0.
Tác giả: Florian Caullery · Giấy phép: CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Maryam Mirzakhani
مریم میرزاخانی (Maryam Mirzakhani)
1977 - 2017
- Sinh
- 12.05.1977, Tehran, Iran
- Mất
- 14.07.2017, Stanford, California, Hoa Kỳ
Maryam Mirzakhani là nhà toán học người Iran, giáo sư Đại học Stanford, người phụ nữ đầu tiên nhận Huy chương Fields năm 2014. Bà nghiên cứu hình học của các mặt cong và cách chúng biến đổi.
Cuộc đời
Mirzakhani sinh năm 1977 ở Tehran. Hồi nhỏ bà mơ trở thành nhà văn và đọc mọi cuốn tiểu thuyết tìm được. Chính bà kể rằng có vài năm ở trung học cơ sở bà học toán kém vì không thấy hứng thú.
Kỷ niệm toán học đầu tiên của bà là khi người anh trai kể cách Gauss cộng nhanh các số từ 1 đến 100. Bà học ở trường Farzanegan dành cho học sinh năng khiếu ở Tehran, rồi tham gia đội tuyển Olympic.
Năm 1994, bà là nữ sinh Iran đầu tiên giành huy chương vàng Olympic Toán Quốc tế, với 41/42 điểm. Năm 1995, bà đạt điểm tuyệt đối và giành huy chương vàng thứ hai.
Bà học đại học ở Đại học Công nghệ Sharif, rồi làm tiến sĩ ở Đại học Harvard (2004) với thầy hướng dẫn Curtis McMullen. Sau thời gian ở Princeton, bà trở thành giáo sư ở Đại học Stanford. Khi làm toán, bà thường vẽ những hình nguệch ngoạc lớn trên giấy và viết công thức quanh chúng.
Năm 2014, bà nhận Huy chương Fields, giải thưởng cao quý nhất của toán học dành cho người dưới 40 tuổi. Bà mất vì ung thư vú năm 2017, khi mới 40 tuổi. Ngày sinh của bà, 12 tháng 5, được chọn làm Ngày Phụ nữ trong Toán học.
Đóng góp
- Hình học
Đếm các đường trắc địa đóng
Trên một mặt hyperbolic (mặt cong như yên ngựa), bà tìm ra công thức đếm xem có bao nhiêu đường cong khép kín ngắn nhất có độ dài nhỏ hơn một số cho trước.
- Hình học
Thể tích của không gian moduli
Không gian moduli là 'tập hợp mọi hình dạng có thể có' của một loại mặt. Trong luận án tiến sĩ, bà tìm ra cách tính thể tích của những không gian này.
- Giải tích
Định lý 'cây đũa thần'
Cùng Alex Eskin và Amir Mohammadi, bà chứng minh một kết quả lớn về chuyển động của các bề mặt hình học. Kết quả này giúp hiểu nhiều hiện tượng, trong đó có đường đi của quả bi trên các bàn bi-a hình đa giác.
Thử một ý toán
Ý tưởng 'đường đi trên mặt' gần với nghiên cứu của bà: trên bàn bi-a hình chữ nhật 3 x 2, bắn bi từ một góc theo hướng 45 độ. Bi đi chéo, nảy ở các cạnh. Hãy vẽ trên giấy kẻ ô và đếm xem bi chạm cạnh bao nhiêu lần trước khi rơi vào một góc. Gợi ý: bội chung nhỏ nhất của 3 và 2 là 6, nên bi đi qua 6 ô chéo. Thử với bàn 4 x 3.
"Vẻ đẹp của toán học chỉ hiện ra với những người theo đuổi nó kiên nhẫn hơn."
The beauty of mathematics only shows itself to more patient followers.
Điều chưa chắc chắn
- Các nguồn ghi khác nhau về nơi mất: MacTutor chỉ ghi California, Wikipedia ghi Stanford, California.
- Ví dụ bàn bi-a trong mục Thử một ý toán chỉ là minh hoạ đơn giản, không phải bài toán bà đã giải.