Chân dung do người đời sau vẽ, không phải hình thật.
Chân dung truyền thống Lương Thế Vinh, không rõ tác giả, phạm vi công cộng, nguồn: Wikimedia Commons.
Tác giả: Không rõ tác giả · Giấy phép: Phạm vi công cộng · Wikimedia Commons
Lương Thế Vinh
1441 - 1496
- Sinh
- năm 1441, huyện Thiên Bản (vùng Vụ Bản, tỉnh Nam Định cũ)
- Mất
- năm 1496, quê nhà, huyện Thiên Bản
Lương Thế Vinh là Trạng nguyên thời vua Lê Thánh Tông, nổi tiếng giỏi tính toán nên dân gian gọi thân mật là "Trạng Lường". Tên ông gắn với Đại thành toán pháp, cuốn sách dạy tính toán và đo đạc được dùng ở nước ta trong nhiều thế kỷ.
Cuộc đời
Lương Thế Vinh sinh năm 1441 ở huyện Thiên Bản, nay thuộc vùng Vụ Bản của tỉnh Nam Định cũ. Từ nhỏ ông đã được biết đến là người sáng dạ, ham học và hay tìm cách giải những việc khó bằng tính toán.
Năm 1463, ông đỗ Trạng nguyên dưới triều vua Lê Thánh Tông. Ông làm quan khoảng ba mươi năm, từng đứng đầu Viện Hàn lâm, soạn thảo văn thư ngoại giao và dạy học ở Quốc Tử Giám, nơi đào tạo nhân tài cao cấp nhất thời đó.
Công việc của ông có lúc gắn với việc khảo sát xây dựng cung điện, đê điều, đường sá, nên toán học trở thành công cụ hằng ngày. Theo truyền thống, ông là người biên soạn Đại thành toán pháp, sách gồm các phép tính, cách đo diện tích ruộng và nhiều bài toán thực tế. Các nhà sử học toán hiện đại cho rằng bản sách còn lưu lại đã được người đời sau bổ sung, nên vai trò tác giả của ông nên hiểu là "được gắn tên theo truyền thống".
Dân gian còn lưu truyền nhiều giai thoại về tài tính toán của ông, như chuyện cân voi bằng thuyền hay chuyện làm bàn tính từ những hạt xâu vào que. Đây là truyện kể truyền miệng, không phải tài liệu lịch sử, nhưng cho thấy người xưa rất quý trọng tài toán học của ông.
Ngoài toán học, ông là thành viên Hội Tao Đàn của vua Lê Thánh Tông và biên soạn sách về nghệ thuật chèo. Ông mất năm 1496 tại quê nhà; ngày nay nhiều trường học và đường phố trên cả nước mang tên ông.
Đóng góp
- Số học
Sách toán Đại thành toán pháp
Đây là sách dạy tính toán được dùng rất lâu ở nước ta, gồm phép nhân, chia, cách đo diện tích ruộng và các bài toán đố. Người học dùng nó để giải những việc thực tế như chia ruộng, tính thuế, tính vật liệu. Theo truyền thống, sách được gắn với tên Lương Thế Vinh.
- Số học
Bàn tính và cách viết số theo hàng
Tương truyền ông làm và phổ biến bàn tính ở Đại Việt. Trên bàn tính, mỗi cột là một hàng (đơn vị, chục, trăm...), nên cộng trừ số lớn trở nên nhanh và ít nhầm. Đây là truyền thuyết, chưa có tài liệu cùng thời xác nhận.
- Hình học
Toán học phục vụ đo đạc và xây dựng
Khi làm quan phụ trách việc xem xét các công trình, ông dùng phép đo và phép tính để ước lượng kích thước, vật liệu. Điều này cho thấy toán học thời xưa gắn chặt với đời sống, không chỉ nằm trên giấy.
- Giáo dục toán
Dạy học ở Quốc Tử Giám
Ông dạy ở các trường cao cấp nhất thời Lê sơ, nhiều học trò của ông sau này đỗ đạt cao. Người thầy giỏi toán giúp lan tỏa cách tính toán chính xác trong giới học trò.
Giải thưởng và vinh danh
- 1463Đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi, triều vua Lê Thánh Tông
Thử một ý toán
Cân voi bằng cách thay thế
Giai thoại kể rằng Lương Thế Vinh cân voi như sau: cho voi xuống thuyền, đánh dấu mực nước ở mạn thuyền, đưa voi lên rồi chất đá vào thuyền cho tới khi nước lại ngang vạch cũ. Khi đó tổng khối lượng đá bằng khối lượng voi, mà đá thì cân từng phần được. Ý tưởng toán học: thay một đại lượng khó đo bằng nhiều đại lượng dễ đo có cùng giá trị.
Ví dụ
Thuyền chìm tới vạch khi chở 6 bao đá nặng 220 kg mỗi bao và 9 bao nặng 180 kg mỗi bao. Khối lượng voi xấp xỉ 6 x 220 + 9 x 180 = 1320 + 1620 = 2940 kg. Em thử: nếu thay bằng 25 bao, mỗi bao 118 kg, thì voi nặng bao nhiêu? Đáp số: 25 x 118 = 2950 kg.
Điều chưa chắc chắn
- Các nguồn ghi khác nhau về năm ông đỗ Trạng nguyên: Wikipedia tiếng Việt ghi 1463, Wikipedia tiếng Anh ghi 1463 hoặc 1478.
- Wikipedia tiếng Việt ghi ngày sinh 17.08.1441 và ngày mất 02.10.1496; Wikipedia tiếng Anh chỉ ghi năm.
- Việc ông là tác giả Đại thành toán pháp bị nhà sử học Alexei Volkov đặt câu hỏi. Chuyện cân voi và chuyện làm bàn tính là giai thoại dân gian.