Chân dung do người đời sau tạc, không phải hình thật.
Tượng Lê Văn Thiêm tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Ảnh: Tttrung, CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
Tác giả: Tttrung · Giấy phép: CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Lê Văn Thiêm
1918 - 1991
- Sinh
- 29.03.1918, xã Trung Lễ, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh
- Mất
- 03.07.1991, Thành phố Hồ Chí Minh
Lê Văn Thiêm được xem là người Việt Nam đầu tiên có bằng tiến sĩ toán học và là người đặt nền móng cho nền toán học hiện đại của nước ta. Ông nghiên cứu hàm số phức và dùng toán học để giải những bài toán thực tế như tính toán nổ mìn làm đường, đào kênh.
Cuộc đời
Lê Văn Thiêm sinh năm 1918 ở Hà Tĩnh, trong một gia đình coi trọng việc học. Ông học rất giỏi các môn khoa học và năm 1939 nhận học bổng sang Pháp học tại Trường Sư phạm Cao cấp Paris.
Ông làm luận án tiến sĩ về mặt Riemann, bảo vệ tại Đại học Göttingen (Đức) năm 1945 và nhận bằng năm 1946, rồi bảo vệ thêm luận án tiến sĩ quốc gia ở Pháp năm 1949. Trong thời gian này ông làm việc cùng nhà toán học Phần Lan Rolf Nevanlinna ở Zurich (Thụy Sĩ), và các kết quả của ông được giới toán học châu Âu đánh giá cao.
Năm 1949, ông rời châu Âu về nước tham gia kháng chiến, đi bộ nhiều tháng qua rừng. Ông được giao xây dựng các trường đại học đầu tiên ở vùng kháng chiến, tiền thân của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội.
Ông là Viện trưởng đầu tiên của Viện Toán học (từ năm 1970), Chủ tịch đầu tiên của Hội Toán học Việt Nam và tổng biên tập đầu tiên của hai tạp chí toán học quốc gia. Ông cũng là một trong những người đề xuất mở các lớp chuyên toán để bồi dưỡng học sinh giỏi.
Ông mất năm 1991 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh. Hội Toán học Việt Nam lập Giải thưởng Lê Văn Thiêm để tôn vinh giáo viên và học sinh có thành tích xuất sắc về toán.
Đóng góp
- Giải tích
Bài toán ngược trong lý thuyết phân bố giá trị
Hàm phân hình là một loại hàm số trên tập số phức. Lý thuyết phân bố giá trị hỏi: hàm nhận mỗi giá trị bao nhiêu lần. Ông là một trong những người đầu tiên giải bài toán ngược: cho trước kiểu phân bố mong muốn, có xây dựng được hàm như vậy không.
- Hình học
Xác định kiểu của mặt Riemann
Mặt Riemann là một mặt cong giúp hình dung các hàm số phức nhiều giá trị. Luận án ở Göttingen của ông tìm cách phân loại một lớp mặt Riemann mở, một câu hỏi cơ bản của giải tích phức thời đó.
- Ứng dụng
Ứng dụng hàm biến phức vào thực tế
Những năm 1960, ông cùng học trò dùng hàm biến phức để tính toán nổ mìn định hướng: lấy đá ở mỏ Núi Voi, mở đường, nạo vét kênh. Ông còn áp dụng phương pháp này cho bài toán đàn hồi và dòng chảy của chất lỏng.
- Giáo dục toán
Xây dựng nền toán học Việt Nam
Ông lập Viện Toán học, Hội Toán học và các tạp chí toán học, đồng thời mời nhiều nhà toán học nổi tiếng thế giới sang Việt Nam giảng dạy. Nhiều thế hệ nhà toán học Việt Nam là học trò trực tiếp hoặc gián tiếp của ông.
Giải thưởng và vinh danh
- 1996Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ (truy tặng)
- Huân chương Độc lập hạng Nhất
Thử một ý toán
Nhân với i là quay 90 độ
Số phức (học ở lớp 12) có dạng a + bi với i x i = -1, và có thể vẽ thành điểm (a; b) trên mặt phẳng. Điều thú vị: nhân một số phức với i làm điểm đó quay 90 độ ngược chiều kim đồng hồ quanh gốc tọa độ. Học sinh lớp 9-10 có thể thử bằng quy tắc điểm (x; y) biến thành (-y; x).
Ví dụ
Lấy z = 3 + 2i, ứng với điểm (3; 2). Tính i x z = 3i + 2i x i = 3i - 2 = -2 + 3i, ứng với điểm (-2; 3). Nhân tiếp với i: i x (-2 + 3i) = -2i - 3 = -3 - 2i, ứng với điểm (-3; -2), tức là đã quay thêm 90 độ, tổng cộng 180 độ.
Điều chưa chắc chắn
- "Người Việt Nam đầu tiên có bằng tiến sĩ toán học" là cách nói phổ biến; Wikipedia tiếng Việt dùng chữ "được xem là".
- Luận án ở Göttingen được bảo vệ ngày 04.04.1945, còn bằng được cấp ngày 08.04.1946.