Lê Tự Quốc Thắng
Sinh năm 1965
- Sinh
- 03.12.1965, Huế
Lê Tự Quốc Thắng là giáo sư Viện Công nghệ Georgia (Mỹ), từng giành huy chương vàng Olympic Toán quốc tế năm 1982 với điểm tuyệt đối. Ông nghiên cứu tô pô lượng tử, ngành dùng ý tưởng từ vật lý để phân biệt các nút thắt và các không gian ba chiều.
Cuộc đời
Lê Tự Quốc Thắng sinh năm 1965 ở Huế, trong một gia đình có truyền thống dạy toán. Ông học chuyên toán ở Trường Quốc học Huế, sau đó chuyển vào lớp chuyên toán Trường Lê Hồng Phong, Thành phố Hồ Chí Minh.
Năm 1982, ông giành huy chương vàng Olympic Toán quốc tế lần thứ 23 tại Budapest (Hungary) với số điểm tuyệt đối 42/42. Sau đó ông học tại Đại học Tổng hợp Moskva và bảo vệ luận án tiến sĩ năm 1991 về tô pô hình học.
Ông làm việc tại Viện Toán học Steklov (Nga), Viện Toán học Max Planck (Bonn, Đức), Trung tâm Quốc tế Vật lý Lý thuyết (Trieste, Ý) và Đại học Bang New York ở Buffalo, trước khi trở thành giáo sư Trường Toán, Viện Công nghệ Georgia.
Năm 2024, ông được bầu làm hội viên (Fellow) Hội Toán học Mỹ vì những đóng góp sâu sắc cho tô pô lượng tử. Ông thường về Việt Nam giảng dạy, hỗ trợ sinh viên Việt Nam đi học sau đại học và tham gia chấm thi Olympic Toán quốc tế năm 2007 tổ chức tại Hà Nội.
Đóng góp
- Hình học
Bất biến Lê - Murakami - Ohtsuki (LMO)
Một "bất biến" giống như dấu vân tay: nếu hai không gian có dấu vân tay khác nhau thì chắc chắn chúng khác nhau. Giữa thập niên 1990, ông cùng hai nhà toán học Nhật Bản J. Murakami và T. Ohtsuki xây dựng một bất biến rất mạnh cho các không gian ba chiều, nay mang tên ba người.
- Hình học
Tô pô lượng tử và lý thuyết nút
Nút thắt trong toán học là một sợi dây khép kín trong không gian. Tô pô lượng tử dùng các công cụ đến từ vật lý lượng tử để phân biệt nút và các đa tạp ba chiều. Theo Viện Công nghệ Georgia, nhiều thành tựu nổi bật của ngành này đến từ công trình của ông.
- Ứng dụng
Tựa tinh thể
Tựa tinh thể là những cấu trúc có trật tự nhưng không lặp lại tuần hoàn, giống những hoa văn lát nền không bao giờ lặp lại y hệt. Đây là một trong các hướng nghiên cứu của ông.
- Giáo dục toán
Kết nối và đào tạo
Ông cùng các nhà toán học Việt kiều khác giúp giới toán học trong nước giao lưu quốc tế, giảng dạy lớp cử nhân tài năng và giới thiệu sinh viên Việt Nam sang Mỹ học tiến sĩ.
Giải thưởng và vinh danh
- 1982Huy chương vàng Olympic Toán quốc tế (IMO) với điểm tuyệt đối 42/42
- 2024Hội viên (Fellow) Hội Toán học Mỹ
Thử một ý toán
Tô ba màu để phân biệt nút thắt
Vẽ một nút thắt trên giấy, chỗ dây chui xuống dưới thì ngắt nét, ta được các "đoạn". Nút gọi là tô được ba màu nếu tô mỗi đoạn một trong ba màu sao cho: dùng ít nhất hai màu, và ở mỗi điểm bắt chéo, ba đoạn gặp nhau hoặc cùng một màu, hoặc ba màu khác nhau. Tính chất này không đổi khi ta kéo, xoắn sợi dây, nên nó là một bất biến.
Ví dụ
Nút ba lá (trefoil) có 3 đoạn và 3 điểm bắt chéo. Tô ba đoạn bằng đỏ, xanh, vàng: ở mỗi điểm bắt chéo, ba đoạn gặp nhau có ba màu khác nhau, nên nút ba lá tô được ba màu. Một vòng tròn đơn giản chỉ có 1 đoạn nên không thể dùng hai màu. Kết luận: dù kéo xoắn thế nào, nút ba lá cũng không gỡ thành vòng tròn được.
Điều chưa chắc chắn
- Các nguồn ghi khác nhau về năm ông về Viện Công nghệ Georgia (năm 2003 hoặc đầu năm 2004), nên trang này không ghi năm.
- Năm của bất biến LMO chưa thống nhất giữa các nguồn: bài báo gốc được viết khoảng năm 1995 và đăng năm 1998.