Chân dung do người đời sau vẽ, không phải hình thật.
Hypatia, tranh minh hoạ của Jules Maurice Gaspard (1908), chân dung tưởng tượng. Nguồn: Wikimedia Commons, giấy phép: phạm vi công cộng.
Tác giả: Jules Maurice Gaspard · Giấy phép: Phạm vi công cộng · Wikimedia Commons
Hypatia thành Alexandria
Ὑπατία (Hypatia)
khoảng 350 đến 370 - 415
- Sinh
- khoảng 350 đến 370, Alexandria, Ai Cập (thuộc Đế quốc La Mã)
- Mất
- năm 415 (tháng 3), Alexandria, Ai Cập
Hypatia là nhà toán học, thiên văn học và triết học ở Alexandria, người phụ nữ làm toán đầu tiên mà cuộc đời được ghi chép tương đối rõ. Bà nổi tiếng là một người thầy giỏi, viết bình giảng cho những cuốn sách toán khó nhất thời ấy.
Cuộc đời
Hypatia là con gái của Theon, một nhà toán học ở Alexandria. Bà học toán và thiên văn từ cha, rồi trở thành người giảng dạy nổi tiếng của thành phố.
Học trò từ nhiều nơi tìm đến nghe bà giảng về triết học, toán học và thiên văn. Nhiều người có quyền lực trong thành phố cũng xin ý kiến của bà.
Bà viết bình giảng (giải thích chi tiết) cho cuốn Arithmetica của Diophantus và cuốn sách về đường conic của Apollonius. Các nhà nghiên cứu cho rằng một phần lời bình của bà có thể đã lẫn vào bản Arithmetica còn lại đến nay.
Bà cũng làm thước đo thiên văn (astrolabe) và dụng cụ đo tỉ trọng chất lỏng, tuy không phải người phát minh ra chúng.
Tháng 3 năm 415, giữa lúc tranh chấp chính trị và tôn giáo căng thẳng ở Alexandria, bà bị một đám đông sát hại. Cái chết ấy khiến nhiều thế hệ sau xem bà là biểu tượng của tri thức và lòng can đảm.
Đóng góp
- Đại số
Bình giảng Arithmetica của Diophantus
Arithmetica là cuốn sách về các phương trình có nghiệm là số nguyên hoặc phân số. Hypatia viết lời giải thích để người học hiểu được những bài toán khó trong đó.
- Hình học
Bình giảng về đường conic của Apollonius
Đường conic là các đường cắt ra từ một hình nón: đường tròn, elip, parabol, hypebol. Bà viết bài giảng giải về tác phẩm này, nhưng bản viết đã thất lạc.
- Ứng dụng
Giảng dạy và gìn giữ toán học Hy Lạp
Nhờ những người thầy như Hypatia và cha bà, các văn bản toán học cổ được chép lại, sửa lỗi và truyền tiếp. Có ý kiến cho rằng bà đã biên tập bản Almagest của Ptolemy còn lưu lại.
Thử một ý toán
Thử một bài toán kiểu Diophantus: tìm hai số nguyên dương có tổng là 20 và hiệu là 4. Gọi hai số là a và b: a + b = 20, a - b = 4. Cộng hai phương trình: 2a = 24 nên a = 12, b = 8. Thử tiếp: tổng 30, hiệu 7 có nghiệm nguyên không? Vì sao?
Điều chưa chắc chắn
- Các nguồn ghi khác nhau về năm sinh: MacTutor ghi khoảng 370, Wikipedia ghi khoảng 350 đến 370.
- Không có chân dung thật nào của Hypatia. Nhiều câu nói lan truyền trên mạng được gán cho bà không có nguồn cổ, nên trang này không dùng.