Hoàng Xuân Sính
Sinh năm 1933
- Sinh
- năm 1933, làng Cót, Từ Liêm, Hà Nội
Hoàng Xuân Sính là nữ giáo sư toán học đầu tiên của Việt Nam và là học trò của nhà toán học lừng danh Alexander Grothendieck. Bà còn là người sáng lập Trường Đại học Thăng Long, trường đại học tư thục đầu tiên của nước ta.
Cuộc đời
Hoàng Xuân Sính sinh năm 1933 ở làng Cót, Từ Liêm, Hà Nội. Năm 1951, bà sang Pháp học tiếp, rồi học toán ở Đại học Toulouse và đỗ kỳ thi thạc sĩ (agrégation) năm 1959, trước khi về nước dạy tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
Cuối năm 1967, giữa thời chiến, nhà toán học Pháp Alexander Grothendieck sang miền Bắc giảng toán khoảng một tháng; bà là người ghi chép các bài giảng. Sau khi ông về Pháp, bà tiếp tục được ông hướng dẫn nghiên cứu qua thư từ.
Luận án của bà về "Gr-phạm trù" được viết trong những năm chiến tranh và bảo vệ tại Đại học Paris 7 năm 1975. Trước đó bà đã trình bày kết quả tại Đại hội Toán học thế giới năm 1974 ở Vancouver (Canada). Ngày nay, các ý tưởng trong luận án được xem là đi trước lý thuyết "2-nhóm" hiện đại.
Về nước, bà giảng dạy, làm chủ nhiệm bộ môn Đại số, biên soạn sách giáo khoa đại học và phổ thông, và nhiều lần là trưởng đoàn học sinh Việt Nam dự Olympic Toán quốc tế. Năm 1988, bà cùng các đồng nghiệp thành lập Trường Đại học Thăng Long.
Bà được phong danh hiệu Nhà giáo Nhân dân và được Chính phủ Pháp trao Huân chương Cành cọ Hàn lâm vì những đóng góp cho hợp tác khoa học, giáo dục Việt - Pháp.
Đóng góp
- Đại số
Gr-phạm trù (ngày nay gọi là 2-nhóm)
Một "nhóm" trong toán học là tập hợp có phép toán giống phép cộng số nguyên: có phần tử trung hòa và mỗi phần tử có phần tử ngược. Gr-phạm trù mở rộng ý tưởng này: các quy tắc chỉ cần đúng "đến mức tương đương" chứ không nhất thiết bằng nhau tuyệt đối. Đây là chủ đề quan trọng của đại số và tô pô hiện đại.
- Đại số
Giữ lại các bài giảng của Grothendieck ở Việt Nam
Năm 1967, bà ghi chép bài giảng của Grothendieck cho các giảng viên toán ở Hà Nội. Nhờ vậy, những kiến thức đại số hiện đại đến được với giới toán học Việt Nam trong thời chiến.
- Giáo dục toán
Giảng dạy và biên soạn sách đại số
Bà đào tạo nhiều thế hệ giáo viên toán và viết sách giáo khoa đại học, phổ thông, góp phần đưa đại số hiện đại vào nhà trường.
- Giáo dục toán
Sáng lập Trường Đại học Thăng Long
Năm 1988, bà cùng đồng nghiệp lập trường đại học tư thục đầu tiên ở Việt Nam, nơi có các ngành toán và tin học.
Giải thưởng và vinh danh
- 1996Danh hiệu Nhà giáo Nhân dân
- 2003Huân chương Cành cọ Hàn lâm (Palmes académiques) của Chính phủ Pháp
Thử một ý toán
Số học đồng hồ là một nhóm
Trên mặt đồng hồ 12 giờ, ta cộng giờ rồi lấy phần dư khi chia cho 12. Tập {0, 1, ..., 11} với phép cộng này là một "nhóm": có phần tử trung hòa 0 (tức 12 giờ), mỗi số có số ngược để cộng lại ra 0, và phép cộng có tính kết hợp.
Ví dụ
9 giờ cộng thêm 5 giờ: 9 + 5 = 14, chia 12 dư 2, nên là 2 giờ. Số ngược của 5 là 7 vì 5 + 7 = 12, chia 12 dư 0. Kiểm tra tính kết hợp: (8 + 7) + 6 = 3 + 6 = 9 và 8 + (7 + 6) = 8 + 1 = 9. Em thử tìm số ngược của 3 và của 11 (đáp số: 9 và 1).
Điều chưa chắc chắn
- Các nguồn ghi khác nhau về ngày sinh: 05.09.1933 (Wikipedia tiếng Việt) hoặc 08.09.1933 (Wikipedia tiếng Anh).
- Wikipedia tiếng Anh ghi bà là nữ giáo sư đầu tiên của Việt Nam ở mọi ngành khoa học; trang này dùng cách nói hẹp hơn: nữ giáo sư toán học đầu tiên.