Ảnh Hoàng Xuân Hãn đăng trên báo Điễn Tín năm 1936, không rõ người chụp, phạm vi công cộng, nguồn: Gallica qua Wikimedia Commons.
Tác giả: Không rõ người chụp (ảnh đăng trên báo Điễn Tín ngày 09.10.1936) · Giấy phép: Phạm vi công cộng · Wikimedia Commons
Hoàng Xuân Hãn
1908 - 1996
- Sinh
- năm 1908, làng Yên Hồ, huyện La Sơn (vùng Đức Thọ), tỉnh Hà Tĩnh
- Mất
- 10.03.1996, Paris, Pháp
Hoàng Xuân Hãn là nhà toán học, kỹ sư và nhà sử học, người soạn cuốn Danh từ khoa học giúp tiếng Việt có hệ thống thuật ngữ cho toán, lý, hóa. Nhiều từ em dùng trong giờ toán hôm nay đã được ông chuẩn hóa từ những năm 1940.
Cuộc đời
Hoàng Xuân Hãn sinh năm 1908 ở làng Yên Hồ, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Năm 1928, ông đỗ thủ khoa kỳ thi tú tài và nhận học bổng sang Pháp học tiếp.
Năm 1930, ông thi đỗ cả Trường Sư phạm Cao cấp Paris và Trường Bách khoa Paris, rồi chọn học Bách khoa, sau đó học Trường Cầu đường. Giữa thập niên 1930, ông lấy thêm bằng cử nhân và bằng cao học toán ở Đại học Sorbonne.
Trở về nước, ông dạy toán ở trường Bưởi (nay là Trường THPT Chu Văn An, Hà Nội) và viết sách giáo khoa toán. Năm 1942, ông xuất bản Danh từ khoa học, tập hợp hàng nghìn thuật ngữ toán, lý, hóa, cơ, thiên văn bằng tiếng Việt, đặt nền móng cho việc dạy và viết khoa học bằng tiếng mẹ đẻ.
Năm 1945, ông làm Bộ trưởng Giáo dục và Mỹ thuật trong một thời gian ngắn và cho ban hành chương trình trung học dạy bằng tiếng Việt. Từ năm 1951, ông sống ở Pháp, dành nhiều năm nghiên cứu lịch sử, văn học Việt Nam, đặc biệt là Truyện Kiều và các văn bản chữ Nôm.
Ông mất ngày 10.03.1996 tại Paris. Năm 2011, Trường Cầu đường Paris (École des Ponts) đặt tên ông cho một giảng đường để ghi nhận người cựu sinh viên Việt Nam này.
Đóng góp
- Giáo dục toán
Sách Danh từ khoa học (1942)
Trước đó, học sinh Việt Nam chủ yếu học khoa học bằng tiếng Pháp và thiếu từ tiếng Việt để gọi tên các khái niệm. Ông soạn hơn sáu nghìn mục từ, nhiều từ lần đầu được đặt ra hoặc được chuẩn hóa. Nhờ vậy, toán học có thể được dạy và viết bằng tiếng Việt.
- Hình học
Giáo trình lượng giác
Năm 1936, ông xuất bản một giáo trình cơ sở về lượng giác, môn học nghiên cứu quan hệ giữa góc và cạnh trong tam giác. Đây có thể là một trong những giáo trình toán theo lối phương Tây đầu tiên do người Việt viết.
- Giáo dục toán
Chương trình trung học bằng tiếng Việt (1945)
Khi làm Bộ trưởng Giáo dục, ông soạn và ban hành chương trình trung học dạy và thi bằng tiếng Việt. Đây là bước quan trọng để môn toán ở trường phổ thông được giảng dạy bằng tiếng mẹ đẻ.
Giải thưởng và vinh danh
- 2011Một giảng đường của Trường Cầu đường Paris (École des Ponts) được đặt theo tên ông
Thử một ý toán
Đo chiều cao cái cây bằng lượng giác
Không cần trèo lên cây, em vẫn đo được chiều cao của nó nếu biết khoảng cách tới gốc cây và góc nhìn lên ngọn cây. Công thức: chiều cao = khoảng cách x tan(góc) + chiều cao từ mặt đất tới mắt.
Ví dụ
Em đứng cách gốc cây 12 m, nhìn lên ngọn cây với góc nâng 40 độ, mắt em cách mặt đất 1,5 m. Vì tan 40 độ xấp xỉ 0,84 nên phần cây cao hơn mắt là 12 x 0,84 = 10,08 m. Chiều cao cây xấp xỉ 10,08 + 1,5 = 11,58 m, tức khoảng 11,6 m.
Điều chưa chắc chắn
- Wikipedia tiếng Việt ghi quê ông ở làng Yên Hồ, huyện La Sơn; Wikipedia tiếng Anh ghi Đức Thọ. Đây là cùng một vùng.