Hoàng Tụy
1927 - 2019
- Sinh
- năm 1927, làng Xuân Đài, xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc thành phố Đà Nẵng)
- Mất
- 14.07.2019, Hà Nội
Hoàng Tụy là nhà toán học ứng dụng hàng đầu của Việt Nam, được thế giới xem là người đặt nền móng cho ngành tối ưu toàn cục. Ngành này tìm cách chọn ra phương án tốt nhất trong vô số lựa chọn, được dùng trong kinh tế, kỹ thuật và quản lý.
Cuộc đời
Hoàng Tụy sinh năm 1927 ở Điện Bàn, Quảng Nam. Cha mất sớm nên tuổi thơ ông nhiều vất vả, nhưng gia đình luôn giữ nếp học hành. Ông tự học, nhảy lớp và năm 1946 đỗ đầu tú tài toàn phần ban toán ở Huế.
Trong kháng chiến chống Pháp, ông dạy toán trung học ở Liên khu V và viết sách hình học cho học sinh. Đầu thập niên 1950 ông học với giáo sư Lê Văn Thiêm, rồi năm 1959 bảo vệ luận án tiến sĩ tại Đại học Tổng hợp Moskva dưới sự hướng dẫn của nhà toán học D. E. Menshov.
Về nước, ông chuyển từ toán lý thuyết sang toán ứng dụng để phục vụ nhu cầu đất nước, và chính ông đặt tên tiếng Việt "vận trù học" cho ngành này. Năm 1964, ông công bố phương pháp mà về sau được gọi là "lát cắt Tụy", được xem là mốc khởi đầu của ngành tối ưu toàn cục.
Ông là Chủ nhiệm Khoa Toán Đại học Tổng hợp Hà Nội (1961-1968) và Viện trưởng Viện Toán học (1980-1989). Ông công bố hơn một trăm công trình trên các tạp chí quốc tế và viết cùng Reiner Horst cuốn sách chuyên khảo về tối ưu toàn cục được giới chuyên môn sử dụng rộng rãi.
Năm 2011, ông là người đầu tiên nhận Giải thưởng Constantin Carathéodory của Hội Tối ưu toàn cục quốc tế. Ông mất ngày 14.07.2019 tại Hà Nội.
Đóng góp
- Ứng dụng
Lát cắt Tụy (1964)
Khi tìm giá trị nhỏ nhất của một số loại hàm, máy tính dễ bị mắc ở những "đáy giả" (cực tiểu địa phương) chứ chưa tới đáy thấp nhất. Lát cắt Tụy là một cách cắt bỏ những vùng chắc chắn không chứa lời giải tốt nhất, giúp thu hẹp dần vùng tìm kiếm.
- Ứng dụng
Tối ưu toàn cục và quy hoạch D.C.
Ông nghiên cứu những bài toán mà hàm cần tối ưu viết được thành hiệu của hai hàm lồi. Cách nhìn này giúp giải nhiều bài toán khó trước đó chưa có phương pháp tổng quát.
- Ứng dụng
Đưa vận trù học vào Việt Nam
Vận trù học dùng toán để lập kế hoạch, ví dụ chọn cách vận chuyển, sản xuất sao cho tốn ít nhất. Ông là người mở đầu và đào tạo nhiều thế hệ nghiên cứu ngành này ở Việt Nam.
- Giải tích
Lý thuyết điểm bất động và định lý minimax
Ông có các công trình về những câu hỏi nền tảng như khi nào một phép biến đổi có điểm "đứng yên", hay khi nào hai người chơi trong một trò chơi có chiến lược cân bằng.
Giải thưởng và vinh danh
- 1996Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ
- 2010Giải thưởng Phan Châu Trinh
- 2011Giải thưởng Constantin Carathéodory của Hội Tối ưu toàn cục quốc tế (người nhận đầu tiên)
Thử một ý toán
Bài toán lãi nhiều nhất
Bài toán quy hoạch tuyến tính là bước đầu tiên của ngành tối ưu. Với điều kiện là các bất phương trình bậc nhất, phương án tốt nhất luôn nằm ở một đỉnh của miền nghiệm, nên chỉ cần thử các đỉnh. Những bài toán ông Tụy nghiên cứu khó hơn nhiều vì có nhiều "đáy giả".
Ví dụ
Một xưởng làm x cái bàn và y cái ghế. Gỗ: 2x + y <= 10. Giờ công: x + 2y <= 8. x, y >= 0. Lãi L = 3x + 2y (triệu đồng). Các đỉnh của miền: (0; 0) cho L = 0; (5; 0) cho L = 15; (0; 4) cho L = 8; giao của 2x + y = 10 và x + 2y = 8 là (4; 2) cho L = 12 + 4 = 16. Vậy làm 4 bàn và 2 ghế thì lãi nhiều nhất, 16 triệu đồng.
Điều chưa chắc chắn
- Các nguồn ghi khác nhau về ngày sinh: 07.12.1927 (Wikipedia tiếng Anh), 17.12.1927 (thân bài Wikipedia tiếng Việt), 27.12.1927 (báo Pháp Luật TP HCM).