Hà Huy Khoái
Sinh năm 1946
- Sinh
- 24.11.1946, làng Thịnh Xá, xã Sơn Thịnh, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
Hà Huy Khoái là nhà toán học nghiên cứu lý thuyết số và giải tích p-adic, từng là Viện trưởng Viện Toán học Việt Nam. Ông còn là Tổng chủ biên môn Toán của bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống mà nhiều học sinh đang dùng.
Cuộc đời
Hà Huy Khoái sinh năm 1946 ở Hà Tĩnh. Năm 1967, ông tốt nghiệp ngành toán tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nơi ông học với những người thầy như Lê Văn Thiêm và Hoàng Tụy.
Ông làm nghiên cứu sinh tại Viện Toán học Steklov (Moskva) dưới sự hướng dẫn của nhà toán học Yuri Manin, bảo vệ luận án tiến sĩ năm 1978 về nội suy p-adic và luận án tiến sĩ khoa học năm 1984.
Ông được phong Phó giáo sư năm 1983, Giáo sư năm 1991, làm Viện trưởng Viện Toán học từ 2001 đến 2007 và được bầu làm viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Thế giới (TWAS) năm 2004. Ông từng là Phó Chủ tịch Hội Toán học Việt Nam và nhiều lần làm trưởng đoàn học sinh Việt Nam dự Olympic Toán quốc tế.
Ông quan tâm đặc biệt tới toán học phổ thông: là Tổng biên tập tạp chí Pi của Hội Toán học Việt Nam dành cho học sinh, và là Tổng chủ biên môn Toán của bộ sách giáo khoa Kết nối tri thức với cuộc sống.
Đóng góp
- Số học
Lý thuyết Nevanlinna p-adic
Lý thuyết Nevanlinna nghiên cứu một hàm số nhận mỗi giá trị bao nhiêu lần. Ông đưa lý thuyết này sang thế giới số p-adic, nơi "khoảng cách" giữa hai số được đo bằng việc hiệu của chúng chia hết cho lũy thừa nào của số nguyên tố p. Đây là hướng nghiên cứu ông theo đuổi lâu dài.
- Số học
Nội suy p-adic và hàm L p-adic
Hàm L là những hàm đặc biệt chứa nhiều thông tin về số nguyên tố và đường cong elliptic. Trong luận án và các bài báo cuối thập niên 1970, ông xây dựng phiên bản p-adic của một số hàm L, một chủ đề trung tâm của lý thuyết số hiện đại.
- Giáo dục toán
Phát triển toán học phổ thông
Ông chủ biên sách giáo khoa, phụ trách tạp chí Pi và tham gia đào tạo đội tuyển Olympic. Những việc này giúp học sinh Việt Nam tiếp cận toán học hiện đại sớm hơn.
Giải thưởng và vinh danh
- 2004Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Thế giới (TWAS)
Thử một ý toán
Hai số "gần nhau" theo kiểu p-adic
Với một số nguyên tố p, ta đếm xem một số chia hết cho p bao nhiêu lần, ký hiệu v_p. Trong thế giới p-adic, hai số được coi là gần nhau khi hiệu của chúng chia hết cho một lũy thừa lớn của p. Cách nhìn này khác hẳn khoảng cách trên trục số quen thuộc.
Ví dụ
48 = 2 x 2 x 2 x 2 x 3 = 2^4 x 3, nên v_2(48) = 4. Theo nghĩa 2-adic, 1 và 33 "rất gần" vì 33 - 1 = 32 = 2^5, còn 1 và 2 "xa" vì hiệu 1 không chia hết cho 2. Em thử: 162 = 2 x 81 = 2 x 3^4, vậy v_3(162) = 4.