Gottfried Wilhelm Leibniz, tranh của Christoph Bernhard Francke (khoảng 1695). Nguồn: Wikimedia Commons, giấy phép: phạm vi công cộng.
Tác giả: Christoph Bernhard Francke · Giấy phép: Phạm vi công cộng · Wikimedia Commons
Gottfried Wilhelm Leibniz (Lai-bơ-nít)
Gottfried Wilhelm Leibniz
1646 - 1716
- Sinh
- 01.07.1646, Leipzig, Sachsen (nay thuộc Đức)
- Mất
- 14.11.1716, Hannover (nay thuộc Đức)
Leibniz là nhà toán học, triết học và nhà ngoại giao người Đức, người tìm ra phép tính vi tích phân độc lập với Newton. Những ký hiệu dx và dấu tích phân mà học sinh lớp 12 dùng ngày nay là do ông nghĩ ra.
Cuộc đời
Leibniz sinh năm 1646 ở Leipzig. Cha ông là giáo sư triết học, mất khi ông mới 6 tuổi. Cậu bé tự học tiếng Latinh và một ít tiếng Hy Lạp để đọc những cuốn sách cha để lại.
Ông học luật và triết học, rồi làm việc cho các quý tộc Đức với vai trò cố vấn, nhà ngoại giao và người quản lý thư viện. Ông quan tâm đến gần như mọi lĩnh vực, nên được gọi là 'thiên tài toàn năng cuối cùng'.
Trong thời gian ở Paris những năm 1670, ông học toán rất nhanh và tìm ra phép tính vi tích phân. Ông công bố phương pháp của mình năm 1684, với những ký hiệu rõ ràng mà ta vẫn dùng.
Ông còn chế tạo một chiếc máy tính có thể làm cả bốn phép tính cộng, trừ, nhân, chia, và nghiên cứu hệ nhị phân chỉ dùng hai chữ số 0 và 1.
Cuối đời, ông bị cuốn vào cuộc tranh cãi với phe Newton về việc ai tìm ra phép tính trước. Ông mất ở Hannover năm 1716.
Đóng góp
- Giải tích
Phép tính vi tích phân và hệ ký hiệu
Ông dùng dy/dx để chỉ đạo hàm và dấu tích phân (chữ S kéo dài) để chỉ tổng. Hệ ký hiệu này dễ dùng đến mức trở thành chuẩn chung của thế giới.
- Số học
Hệ nhị phân
Leibniz nghiên cứu cách viết mọi số chỉ bằng 0 và 1. Ngày nay mọi máy tính đều lưu dữ liệu bằng hệ nhị phân.
- Logic và tin học
Máy tính bậc thang (stepped reckoner)
Chiếc máy cơ học của ông làm được cả bốn phép tính. Nhờ nó, ông được bầu vào Hội Hoàng gia London năm 1673.
- Đại số
Giải hệ phương trình bằng định thức
Năm 1684, Leibniz đã tìm ra cách giải hệ phương trình bậc nhất bằng định thức. Phương pháp này sau được Cramer công bố và mang tên quy tắc Cramer.
Thử một ý toán
Đổi số 13 sang hệ nhị phân. Chia liên tiếp cho 2 và ghi số dư: 13 : 2 = 6 dư 1; 6 : 2 = 3 dư 0; 3 : 2 = 1 dư 1; 1 : 2 = 0 dư 1. Đọc số dư từ dưới lên: 1101. Kiểm tra: 1 x 8 + 1 x 4 + 0 x 2 + 1 x 1 = 13. Thử đổi tuổi của em sang hệ nhị phân.
"Âm nhạc là một bài tập số học thầm lặng của tâm trí, nơi nó đếm mà không biết mình đang đếm."
Musica est exercitium arithmeticae occultum nescientis se numerare animi.
Điều chưa chắc chắn
- Theo lịch cũ, ông sinh ngày 21.06.1646.
- Wikipedia ghi nhà thiên văn người Anh Thomas Harriot đã nghĩ ra hệ nhị phân trước Leibniz nhưng không công bố.
- Các nguồn ghi khác nhau về ngày của bức thư gửi Goldbach (27.04.1712 hoặc 17.04.1712), nên trang này chỉ ghi tháng.